Lustra i ekrany: Małgorzata Potocka, Jagoda Kaloper

Lustra i ekrany: Małgorzata Potocka, Jagoda Kaloper
wystawa kuratorowana przez Marikę Kuźmicz, prezeskę Fundacji Arton

Kamienica Hilarego Majewskiego
Ul. Włókiennicza 11, Łódź
25.09–09.11.2025
wernisaż: 25.09.2025, godz. 18.00
oprowadzanie kuratorskie: 19.10.2025, godz. 13.00

Produkcja: Magda Milewska
Komunikacja: Kinga Stec, Maja Wójcik
Edukacja: Ada Słowikowska, Maria Wasińska-Stelmaszczyk
Montaż: Adam Mąka, Serhij Sokurenko

Wystawa „Lustra i ekrany” jest spotkaniem Małgorzaty Potockiej (ur. 1953) i Jagody Kaloper (1947–2016). Choć ich edukacja i drogi zawodowe się różniły, to obydwie stały się znanymi aktorkami filmowymi, a jednocześnie artystkami wizualnymi.

Małgorzata Potocka jako aktorka jest związana z filmem przez niemal całe swoje życie. Pierwszą rolę zagrała jako dziecko, następnie jako nastolatka, by później ukończyć Wydział Aktorski Szkoły Filmowej w Łodzi. Pracę nad kolejnymi rolami godziła z działaniami w obszarze sztuk wizualnych. Pod koniec lat siedemdziesiątych wspólnie z mężem, Józefem Robakowskim prowadziła niezależne miejsce sztuki – legendarną Galerię Wymiany w Łodzi, współtworząc jednocześnie środowisko ówczesnej polskiej awangardy. Jako jedna z pierwszych artystek w Polsce wykorzystywała jako medium film i wideo. Szczególne miejsce w jej twórczości zajmowała fotografia.

Jagoda Kaloper zadebiutowała na ekranie w wieku osiemnastu lat i kontynuowała z powodzeniem karierę aktorki, choć nie kształciła się w tym kierunku. W 1970 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w Zagrzebiu, po czym realizowała liczne wystawy indywidualne i brała udział w najważniejszych wystawach zbiorowych w Jugosławii. Jej pierwsza samodzielna ekspozycja zatytułowana „Neimenovani ambijent” pokazana została w Galerii SC. Wnętrze galerii artystka wypełniła szarymi betonowymi płytami na podłodze, w jej środkowej części znajdowało się zagłębienie. Wzdłuż ściany umieściła cienką czerwoną neonową nitkę, którą przeciągnęła z wnętrza pomieszczenia ku wyjściu. Wystawa stanowi początek zainteresowania Kaloper działaniami pozainstytucjonalnymi, interwencjami w przestrzeni publicznej, a także relacjami między przestrzenią a dziełem artystycznym.

Pomimo wielu wystaw, licznych stworzonych prac zarówno twórczość Potockiej, jak i Kaloper pozostawała przez wiele lat w cieniu ich działalności aktorskiej. Sława i rozpoznawalność, którą zyskały dzięki granym przez siebie popularnym rolom filmowym, fakt bycia znaną i porównywaną z postaciami tworzonymi przez nie na ekranach, wpłynęły w różny sposób na tworzoną przez nie sztukę.

Wiele prac Małgorzaty Potockiej jest grą prowadzoną przez nią samą z własnym wizerunkiem; w rezultacie jednym z najważniejszych motywów w jej twórczości był autoportret. Cykle autorstwa Potockiej, które prezentujemy na wystawie, są różnymi próbami zmierzenia się z obrazem swojego ciała. „Notatnik” (1979) to cykl fotografii wykonanych przez nią na planie czechosłowackiego filmu. Grana przez Potocką bohaterka była podglądana w szatni przez swojego trenera – zdjęcia przebierającej się aktorki także sprawiają wrażenie robionych z ukrycia, opowiadających o obsesji, która nie może się spełnić. Nieco późniejszy cykl „Korekcje” (1981) to ujęcia twarzy artystki, wykonane w zakładzie optycznym podczas przymierzania wielu różnych soczewek optycznych do badania wzroku, zmieniających pole widzenia. Nadała tym samym głębszy sens dialogowi twórczyni z widzem, zmuszając go niejako do wyobrażenia sobie, jak może zmieniać się świat w zależności od zmiany perspektywy naszego widzenia. Ta zmiana może być narzucona sztucznie lub też może być naszym wyborem. Co przede wszystkim wówczas widzimy? W co wierzymy? Przed czym możemy uciec, sztucznie manipulując zasięgiem widzenia, a co za wszelką cenę chcemy widzieć? W tej pracy Potocka oddaje się także czynności patrzenia, w odróżnieniu od roli, którą tak często przyjmowała jako aktorka: bycia oglądaną.

W cyklu „Ucieczki” (1982), praca powstała na taśmie filmowej, która się nie zachowała) widzimy nagą artystkę, biegnącą przed siebie w szaleńczym pędzie. Jest to obraz kogoś, kto ucieka, zapewne przerażony, pragnący wyrwać się z sytuacji, w której się znalazł. Być może jest to metafora coraz trudniejszej wówczas sytuacji politycznej w Polsce (praca powstała niedługo przed wprowadzeniem stanu wojennego) lub odniesienie do osobistej sytuacji Potockiej, pragnącej wówczas skupić się na tworzeniu własnych prac, rezygnując w pewnym stopniu z aktorstwa.

Z kolei Jagoda Kaloper podsumowała swoją aktorską drogę w 2011 roku, kiedy wyreżyserowała swój jedyny film „Žena u ogledalu” ("Kobieta w lustrze"). Jest to kolaż składający się z różnych ujęć jej twarzy, pochodzących z filmów fabularnych, w których wystąpiła. To swoiste podsumowanie dwóch różnych dróg w jej twórczym życiu, które wzajemnie się przenikały, a być może także próba zmierzenia się z faktem upływu czasu i zmian zachodzących w każdym z nas, tym trudniejszych zapewne do oswojenia, jeśli wygląd jest poddawany częstej ocenie przez obce dla nas osoby, jak ma to miejsce w wypadku osób publicznych.

Wystawa jest przede wszystkim okazją do przyjrzenia się podobieństwom i różnicom w podejściu obu artystek do kwestii własnej fizyczności tudzież do funkcjonowania ich wizerunku w przestrzeni medialnej i publicznej. Jednocześnie jest też niezwykle ważnym głosem we współczesnej codzienności, w coraz większym stopniu zdominowanej przez social media, które sprawiły, że radykalnie zmieniają się znaczenia pojęć takich jak sława, popularność, rola, wizerunek, cielesność czy prywatność.

Więcej informacji znajdą Państwa na stronie Kamienicy Hilarego Majewskiego.